بانک تجارت میدان توپخانهتهران از زیباترین بانکهای کشور است. این ساختمان آجری زیبا در زمان پهلوی اول به جای بانک ایران و انگلیس که در زمان ناصر الدین شاه قاجار تاسیس شده بود، در دورهی دوم تحولات میدان توپخانه تهران ساخته شد.
تا قبل از سال ۱۲۶۶ شمسی (۱۳۰۵ هجری قمری و ۱۸۸۸ میلادی) صرافیهای بزرگ و کوچک مهمترین نهادهای مالی ایران را تشکیل میدادند. در همین سال «بانک جدید شرق» که مرکزش در لندن بوده و در مناطق جنوبی آسیا فعالیت داشت، بدون تحصیل امتیازات خاص و بدون اخذ مجوز از دولت، شعبه مرکزی خود به نام (The New Oriental Banking) را در تهران افتتاح نمود. این نخستین بانک نوین بود که بهعنوان یک شرکت بازرگانی خارجی در تهران تاسیس شد و اقدام به چاپ نوعی پول کاغذی بهصورت حواله حامل کرد و به مدت دو سال به سپردههای مردم سود پرداخت میکرد.
بانک جدید شرق، یک بنیاد انگلیسی بود که در دیگر کشورهای آسیایی نیز شعبه داشت و توانست در زمان اندکی نرخ بهره را به ۱۲ درصد کاهش دهد. شعبهی بانک تهران حوالههای ۵ قرانی صادر میکرد که چون حواله به بانک میرسید، وجه آن را بهصورت سکهی نقره میپرداختند. این بانک در برابر وامی که پرداخت میکرد، ۱۲ درصد بهره میگرفت که برای شاه ایران حدود ۶ تا ۸ درصد بود. محل این بانک در ضلع شرقی میدان توپخانه و در ساختمان منزل شخصی میرزا قهرمان امین لشکر بوده است. جایی که بعدها بانک شاهنشاهی در آنجا ساخته شد و سپس به بانک بازرگانی و در نهایت به بانک تجارت کنونی (شعبه میدان توپخانه) تبدیل شد.
مستوفی در کتاب «زندگانی من» در این خصوص نوشته است:
یکی از بلندپروازیهای «میرزا قهرمان امیر لشکر» ساختن عمارت وسیع و بسیار مجلل در شرق میدان توپخانه بود. وی مبلغی به ناصرالدین شاه پیشکش داد و اجازه گرفت که سردر و ایوان خانه را به سمت میدان مزبور باز کند. در سال ۱۲۹۲ هجری قمری سردر و ایوان خانه خود را با گچبریها و تجمل زیادی رو به میدان ساخت و به شکوه میدان توپخانه افزود.
ساختمان مذکور در سال ۱۳۰۶ تخریب شد و بنای کنونی بانک در محل آن ساخته شد و در سال ۱۳۰۸ افتتاح شد. در سال ۱۳۲۷ پس از ۶۰ سال، امتیاز بانک شاهنشاهی ایران به پایان رسید و این بانک تا سال ۱۳۳۱ با نام «بانک انگلیس در ایران و خاورمیانه» در همین ساختمان به فعالیت خود ادامه داد.
پس از پایان جنگ دوم جهانی و خروج قوای بیگانه، اقتصاد کشور در راه بازگشت به مسیر عادی تغییر جهت داد. بدین ترتیب در درون جامعه بر اثر ازدیاد وسایل مبادله و افزایش حجم تولید و توسعه تجارت خارجی، شرایط عینی برای ظهور بانکهای جدید و کشانده شدن بخش خصوصی به فعالیتهای بانکی از تمام جهات فراهم شده بود. تشکیل بانک بازرگانی در دوم بهمن ماه ۱۳۲۸ محصول این شرایط بوده است.
این بانک در محل سابق شعبه بازار بانکشاهی واقع در خیابان بوذرجمهوری روبروی مسجد سلطانی با ۱۸ نفر پرسنل بازگشایی شد و در سال ۱۳۲۹ به علت توسعهی فعالیتهای بانک در خیابان سعدی اقدام به تأسیس شعبه کرد.
موسس این بانک شخصی به نام «مصطفی تجدد» بود. وی تحصیلات مقدماتی خود را در تهران انجام داد و ابتدا به خدمت وزارت دادگستری درآمد و بعد به بانک ملی منتقل شد. در سال ۱۳۱۲ به اروپا رفت و در رشته اقتصاد و حقوق در آلمان تحصیل کرد. در سال ۱۳۲۰ به ایران بازگشت و در بانک صنعتی و معدنی ایران استخدام شده و به معاونت مالی آن بانک منتخب شد.
پس از آن، بانک بازرگانی که در سال ۱۳۲۸ تشکیل شده بود این ساختمان را در ۲۹ شهریور ماه ۱۳۳۱ از بانک شاهی به مبلغ ۳٫۵ میلیون تومان خریداری کرد.
تجدد در کار بانکداری توفیق زیادی پیدا کرد. وی خوشفکر، اقتصاددان و به معنای واقعی بانکدار بود و امروزه با گذشت سالیان دراز از ریاست او در بانک بازرگانی مستقر در ساختمان کنونی بانک تجارت، هنوز کارمندان قدیمی این بانک اتاق کار ایشان را با نام «اتاق آقای تجدد» معرفی میکنند. بانک بازرگانی نیز به فعالیت چشمگیری در رقابت با بانکهای دولتی مانند بانک ملی پرداخت. این بانک به موازات افزایش شعبههای داخلی، به افتتاح نمایندگی در خارج از کشور نیز مبادرت ورزید؛ به طوری که در لندن و هامبورگ نیز شعباتی از آن راهاندازی شد.
بانک تجارت ایران
پس از پیروزی انقلاب و تغییرات بنیادی که در تمام ابعاد جامعه ایجاد شد، سیستم بانکی نیز مشمول تحولات اساسی شد. الزامات بسیاری بر اساس شرایط انقلاب باعث شد شورای انقلاب دستور ادغام بانکها را به منظور حفظ منافع ملی و جلوگیری از خروج سرمایهها از کشور صادر نماید. در این زمان کلیه بانکهای کشور دولتی اعلام شد و ۳۶ بانک موجود به ۹ بانک (به استثنای بانک مرکزی) تقلیل یافت. بانک تجارت از ادغام ۵ بانک خصوصی ایرانی، ۶ بانک مختلط ایرانی و خارجی و یک بانک خارجی تاسیس شد.
در کتاب شرح رجال ایران نوشته مهدی بامداد میخوانیم:
عمارت سابق بانک شاهنشاهی ایران که اکنون بانک بازرگانی ایران است، قبل از بنای جدید بانکی و همچنین محل سابق اداره پست در اول خیابان لالهزار، خانه شخصی او (میرزا قهرمان امین لشگر) بوده است.
در میدان توپخانه در آن زمان سه مؤسسه اصلی دولتی، یعنی شهرداری، شهربانی و مخابرات و دو بانک شاهنشاهی و سپه، در طرفین میدان، نماهای اصلی میدان را تشکیل دادهاند که به میدان مرکزی شهر عملکردی اداری و هویتی دولتی میدهند.
در تغییرات دورهی دوم میدان، کل بدنهی شرقی میدان تخریب شده و به جای ساختمان قدیمی بانک شاهی، ساختمان جدیدی بنا شده که تلفیقی از سبک مدرن با نمای سنتی است. دیواره میدان به نرده فلزی و پایه آجری در گرداگرد ساختمان بانک تبدیل شده است و ساختمان بانک در میان حیاطی باز قرار دارد. خیابان چراغ برق و ساختمان نبش آن نیز دیده میشود. ساختمان نبش خیابان در دو طبقه، به سبک رایج معماری خیابان در این دوره، با سقف شیروانی و بالکن در طبقه دوم بنا شده است.
از طراح و سازندهی ساختمان جدید بانک شاهنشاهی (ساختمان کنونی) در کتاب معماری نو ایران به اسم مهندس کار (انگلیسی) و همکارانش نام برده شده و در جایی دیگر نامی از سازندهی این بنا برده نشده است؛ اما در کتاب خاطرات استاد «حسین لرزاده» که سردر ورودی این ساختمان را طراحی کرده، مطالبی ذکر شده که گویای این است که طراح این ساختمان یک مهندس غیرایرانی است.
حسین لرزاده فرزند استاد محمد خان معمار لر و متولد ۱۲۸۳ شمسی در تهران است. وی آخرین معمار سنتی ایران بهحساب میآید و تخصص او، تسلط به اصول اربعه معماری سنتی ایران بود. استاد لرزاده در زمان حیات خود مساجد و بناهای بسیاری طراحی کرده است که از آن جمله میتوان به آرامگاه فردوسی در توس خراسان، کاخ سبز در مجموعه سعدآباد، سردر دارالفنون تهران در خیابان ناصر خسرو، گنبد کاخ مرمر (مجمع تشخیص مصلحت کنونی) واقع در تقاطع خیابانهای جمهوری و ولیعصر، شبستان مسجد مدرسه سپهسالار در میدان بهارستان، مسجد اعظم قم، مسجد لرزاده در میدان خراسان و سردر بانک شاهی در میدان توپخانه (ساختمان کنونی بانک تجارت) را اشاره کرد.
در صفحات ۲۸ تا ۳۰ کتاب «ماجرای معماری سنتی در خاطرات استاد حسین لرزاده»، راجع به درآمدن لرزاده به حرفه معماری و طراحی سردر بانک ایران و انگلیس (بانک شاهنشاهی) چنین اشاره شده است:
روزی در کارگاه مشغول به کار بودم که استاد حسین (شکل) معروف به چوب فروش که از دوستان پدرم بود آمد و گفت که بانک ایران و انگلیس با شما کار دارد. به آنجا رفتم و با شخصی به اسم «مستر کُل» برخورد نمودم که فارسی نمیدانست. شخصی واسطه سخن گفت که طرح سردری ایرانی به سبک اسلامی میخواهد. به او گفتم بهتر است ابتدا طرح را در مقیاس کوچکتر ببینید و چنانچه مورد پسند واقع شد کار را شروع کنم، که مورد استقبال آنان واقع شد. نمونهای از سردری که اینک زینتبخش میدان توپخانه میباشد تهیه و مورد تأیید مهندس و اولیای بانک قرار گرفت و دستور کار صادر شد. به آنها گفتم من کارگاهی دارم و نمیتوانم مستقیم در اینجا کار کنم. پس از صبحتهای فراوان قرار شد کارگاه مرا خریداری کنند و من پس از آن زمان به حرفه معماری درآمدم.
پس از طرح و اجرای سقف و سردر بانک، مهندس کُل انگلیسی میخواست مرا برای ادامه تحصیل به انگلستان ببرد که مادرم راضی نشد.
ساختمان جدید بانک شاهنشاهی در سال ۱۳۰۸ هجری خورشیدی افتتاح شد. بررسی تصاویر قدیمی موجود از این بنا گویای این امر است که وضعیت کنونی ساختمان با طرح اولیهی آن متفاوت است و این تفاوت ناشی از ساخت و سازهای بعدی در ساختمان است.
بررسی دورههای ساخت ساختمان بانک
تصویر بانک شاهنشاهی ایران (دوره اول تحولات میدان توپخانه)
تصویر بانک شاهی ایران (دوره دوم تحولات میدان توپخانه)
طبق بررسیهای صورت گرفته، ساختمان بانک از وضعیت اولیه خود در زمان ساخت (هسته اولیه ساختمان) تاکنون، با پنج دوره ساخت و ساز و الحاقات بعدی مواجه بوده است. برای درک بهتر، این الحاقات با تصاویر سهبعدی نمایش داده شده است.
دوره اول: ساخته شدن هسته اولیه ساختمان طی سالهای ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸
دوره دوم: اضافه شدن بخشهای جدید در امتداد شمال شرقی و جنوب شرقی هسته اصلی ساختمان
دوره سوم: اضافه شدن بخش مرکزی در ضلع شرقی هسته اصلی به ارتفاع یک طبقه
دوره چهارم: اضافه شدن یک طبقه بر فراز یالهای شمال و جنوب سالن مرکزی در هسته اصلی
دوره پنجم: تکمیل ساختمان با اضافه شدن طبقات دوم و سوم به بخش ساخته شده در دوره سوم
در معماری دورهی پهلوی اول، نوعی از معماری که به سبک ملی مشهور است، رواج پیدا کرد. در این نوع معماری الگوهای معماری اروپایی با معماری ایرانی ترکیب میشود. معماری ساختمان بانک نیز چنین است.
ستبرای دیوارها شباهتی به سبک رومانِسک اروپایی و کشیدگی ساختمان و پنجرههای باریک با قوسهای جناغی، شباهتی به سبک گوتیک را یادآوری میکند که با تزئینات و موتیفهای معماری ایران ترکیب شده و با نگاهی به اقلیم تهران و هماهنگ با کاربری موجود، فضاها را طراحی نموده است. از لحاظ فرم حجمی، باسیلیکایی است و معماری کلیساهای آن دوره اروپا را یادآوری میکند.
استفاده از تزئینات کاشیکاری (کاسهسازی بینظیر ورودی بانک) سرستونهای مقرنس و... بر روی یک الگوی اساسا اروپایی، ویژگی مهم این دوره است. این معماری یک معماری منظم هندسی با محور تقارن و مکانیابی الگویی عناصری چون ورودی، پلکان در این الگو یک ضرورت است.
وجود تاقچهها و بخاری دیواری که در دیوارهای این ساختمان قرار دارد، نشاندهنده ویژگیهای معماری ایرانی است که با معماری اروپایی ترکیب شده است. به این ترتیب ساختمان بانک تجارت، با مصالح آجری، پنجرههای کشیده و باریک، هنر کاشیکاری، مقرنس و کاسهسازی شکل گرفته است.
مصالح بهکار رفته، آجر و ملات ماسه سیمان، بهویژه الگوی ظاهری بنا در نمای اصلی (غربی) و نحوه قرارگیری ستونها و کشیدگی آن در نما، فرم مثلثی را ایجاد کرده که بهنحوی همانند سنتوری است. ارتفاع بنا، وجود پلههایی در طرفین سالن و دو بازوی مجاور ستونهای به کار رفته در طول بنا، وجود هواکشها یا همان بادگیرها در ظاهر این بنا کاملا مشخص است.
نکتهی بسیار زیبا و دلنشین این است که قدیمیترین عنصر این بنا (که از تاریخ ساخت آن، چه از زمانیکه اولین قرارداد رویتر دربارهی کمپانی هندشرقی و ساخت بانکها زده شد، تاکنون که بانک تجارت نام دارد و در بخش شرقی میدان، هویت ارزشمندی را به میدان توپخانه بخشیده است) درختان کاجی است که در وسط محوطهی بانک به چشم میخورد. این عناصر طبیعی هرگز نه مکان و نه موقعیتشان تغییر نکرده است.
بانک تجارت میدان توپخانه و کتابخانهای که متعلق به بانک بوده است و در محوطهی بانک به چشم میخورد، از زیباترین بناهای تاریخی تهران در محدودهی بازار تهران و میدان توپخانه بهشمار میآیند.
علاقه مندان و گردشگران زیادی از این بنای تاریخی دیدن میکنند. فروشگاه اینترنتی سیتی مهر شما را به دیدن این مکان زیبا دعوت میکند.
ثبت دیدگاه
0 دیدگاه