تالاب گاوخونی که باتلاق گاوخونی نیز نامیده می‌شود، تالابی است در استان اصفهان که مقصد نهایی رودخانه زاینده‌رود می‌باشد. این تالاب در ۱۶۷ کیلومتری جنوب شرق اصفهان در مجاورت شهر ورزنه و در ارتفاع ۱۴۷۰ متری از سطح دریا واقع شده است. بیشترین عمق این تالاب ۱/۵ متر می‌باشد.این تالاب یکی از ۲۲ تالاب ثبت شده کشور می‌باشد که در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در کنوانسیون رامسر به ثبت رسید اما متأسفانه با تخصیص بی‌رویه آب به صنایع و باغ‌ها، آب ورودی این تالاب مدت‌های مدید است که به حداقل و حتی صفر رسیده است.

این تالاب که زمانی زیستگاه پرنده‌های مهاجر به ویژه فلامینگوها و از جاذبه‌های گردشگری استان اصفهان به شمار می‌رفت، در حال نابودی است. خشک شدن این دریاچه عواقب جبران‌ناپذیر زیست محیطی در پی خواهد داشت که یک مورد آن افزایش گرد و غبار و ایجاد معضلات مرتبط با آن است.تالاب گاوخونی،‌ یکی از جاذبه‌های طبیعتی منحصربه فرد استان اصفهان بوده که به باتلاق گاوخونی نیز مشهور است. این تالاب زیبا در ۱۶۷ کیلومتری جنوب شرق استان اصفهان، در مجاورت شهر ورزنه و کنار تپه‌های شنی ورزنه قرار گرفته‌استتالاب گاوخونی در بخش انتهایی رودخانه‌های زاینده رود، زرچشمه و ایزدخواست قرار گرفته‌است. منبع تغذیه شونده‌ی این تالاب نیز زاینده رود بوده که یکی از اصلی‌ترین رودخانه‌های فلات داخلی ایران محسوب می‌گردد. این رود زیبا حوضه‌ی آبخیز زاینده رود را زهکشی کرده و نهایتاً به تالاب گاوخونی منتهی می‌گردد.

وجه تسمیه‌ی باتلاق

در روایات آمده است که در فرهنگ آنندراج، گاوخونی از دو بخش تشکیل شده. در این فرهنگ گاو به معنی بزرگ و خان به معنی چاه آورده شده‌است. بنابران این تالاب را چاهی بزرگ دانسته‌اند. دهخدا نیز گمان می‌برد که نام آن به صورت گاوخانه بوده زیرا در گذشته‌ی دور روستاییان از این منطقه برای چرای دام‌های خود استفاده می‌کردند.استرابو نیز در جغرافیای معروف خود اصفهان را به به نام گاو نامیده، که این واژه بعداً به صورت گبی، گی و یا جی مبدل شده‌است. خانی (خانیک پهلوی) نیز به معنای چشمه و یا حوض و آبگیر بوده که در آثار قدما بسیار استفاده شده‌است. بر طبق این گفته احتمالاً گاوخانی به معنای آبگیر جی که همان اصفهان است به کار رفته‌است.

مشخصات تالاب گاوخونی

تالاب گاوخونی وسعتی معادل ۴۷۶ کیلومترمربع داشته که در ۱۶۷ کیلومتری جنوب شرق اصفهان و در مجاورت شهر ورزنه واقع شده‌است. ارتفاع این تالاب از سطح دریا در حدود ۱۷۴۰ متر است. نوسانات آب در این تالاب در حدود نیم متر بوده و حداکثر عمق آن در حدود یک متر است. طول تالاب گاوخونی در حدود ۲۵ کیلومتر و عریض‌ترین بخش آن در حدود ۱۵ کیلومتر است.تالاب گاوخونی بیشترین سهم آب خود را از زاینده رود دریافت می‌کند که میزان آب وارد شده به آن در سال‌های مختلف متغییر است. با کمال تأسف در سال‌های اخیر تالاب گاوخونی از رودخانه‌ی زاینده رود هیچ سهمی را دریافت نکرده و فقط از زهکش‌های زمین‌هایی که در مجاورت با آن بوده و همچنین شورآبها تغذیه شده‌است.

مشخصه‌های حوضه‌ی آبریز زاینده رود

وسعت کل حوضه‌ی آب خیز زاینده رود چیزی در حدود  ۴۱۳۷۱ کیلومتر مربع بوده که بیش از نود درصد آن در استان اصفهان و الباقی در چهار محال و بختیاری، یزد و فارس قرار گرفته است. این حوضه‌ی آبریز که به تدریج وارد اصفهان می‌شود، شیب آن کاهش یافته و پس از مشروب نمودن اراضی مستعد و زمین‌های کشاورزی از شهرهای اژیه و ورزنه عبور می‌کند و نهایتاً وارد تالاب گاوخونی می شود.

شرایط آب و هوایی تأثیرگذار بر باتلاق گاوخونی

ویژگی تالاب گاوخونی بسته به شرایط آب و هوایی هر سال دارد. در سال‌هایی که میزان بارندگی کم است، تالاب در فصل تابستان خشک شده و از وسعت آن در این فصل در حدود  ۱۲۰ کیلومترمربع کاسته می‌شود. جالب است بدانید که به دلیل شوری آب، کشاورزان بسیاری که در اطراف باتلاق گاوخونی مشغول به فعالیت بودند، دست از کار کشیده‌اند. بنابراین تا شعاع ۱۵ کیلومتری اطراف تالاب هیچ زمین زراعتی و حتی آبادی مشاهده نمی‌گردد.

شرایط محیط پیرامون تالاب

شرایط ضلع شمالی و غربی تالاب گاوخونی

اطراف تالاب پیرامونی متفاوت را از لحاظ جغرافیایی به خود اختصاص داده‌است. مصب رودخانه در ضلع شمالی و غربی واقع شده که بیشترین حد جریان آب شیرین رودخانه محسوب می‌شود. مصب رودخانه از جلبک‌های سبز رنگی انباشته شده‌است. حرکت آب در این بخش کند بوده و بخش ابتدایی آن پوشیده از گزستان‌های انبوه و همچنین نیزارها است. در مجاورت مصب، برکه‌هایی آبگیر قرار داشته که به دلیل شور بودن نسبت زیادی از اراضی اطراف آن، این برکه ها نیز شور شده و آب آن در تابستان تبخیر می‌شود.

شرایط ضلع جنوبی

در ضلع جنوبی تالاب نیز به دلیل تبخیر بالای آب و انباشته شدن کریستال‌های نمکی، نمکزارهای وسیعی قابل مشاهده هستند. انباشته شدن کریستال‌ها در این بخش به قدری بوده که نمک آن استخراج شده و مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.

شرایط غرب و جنوب غربی تالاب گاوخونی

در ضلع غربی و جنوب غربی تالاب گاوخونی، تپه‌های ماسه‌ای بادی قرار گرفته‌اند. این تپه ها به دلیل شرایط متفاوتی که با تالاب و مصب آن دارند، اکوسیستمی متفاوت را خلق کرده‌اند که در نوع خود بی‌نظیر است. تپه‌های ماسه‌ای در این ضلع از تالاب، در اثر وزش بادهای منطقه‌ی کویری شکل گرفته‌اند. شکل گیری این تپه‌ها بر اساس جهت وزش بادها با یکدیگر متفاوت است.

شرایط ضلع شرقی تالاب

این ضلع از تالاب، دشتی تپه ماهوری بوده که توسط کوهستان‌های بلند محور اصفهان – نائین احاطه شده‌است. در انتهای شمال غربی این دشت و در کنار مصب آن کوه سیاه واقع گردیده‌است. شایان ذکر بوده که این دشت تپه ماهوری از انواع گیاهان خشکی پسند استپی همچون جارو سفید، اشنان، درمنه دشتی، خارشتر، ارمک، گز، قیچ، سبد، پرند و … پوشیده شده‌است.

گیاهان اطراف باتلاق گاوخونی

گیاهان این منطقه به سه نوع تقسیم می‌شوند. دسته‌ی اول گیاهان مقاوم به شوری، دسته‌ی دوم گیاهان مناطق مرطوب و شور و دسته‌ی سوم گیاهان نسبتاً مقاوم به شوری هستند. دسته‌ی اول مخصوص سری‌های برخوار،‌ زرندید و گرگاب است. دسته‌ی دوم مخصوص سری‌های برخوار، زرندید در حالت مرطوب است و دسته‌ی سوم نیز مخصوص سری‌‌های اصفهان، حاجی آباد و رنگیده در حالت شور است.

بحران و احیای تالاب گاوخونی

متأسفانه به دلیل اختصاص دادن بیش از اندازه‌ی آب به صنایع و باغ‌ها، آب وارد شده به این تالاب بسیار کم شده و حتی به صفر رسیده‌است. طبق قوانین موجود در کنوانسیون بین‌المللی رامسر که ایران نیز عضو آن است، هیچ حقی مبنی بر خشک شدن این تالاب وجود ندارد.در سال‌های قبل نیز، ۵۰ نوع پرنده در تالاب گاوخونی وجود داشته‌اند که در حال حاضر با شرایط کنونی حتی یک گونه از این پرنده‌ها نیز در این تالاب بین المللی دیده نمی‌شوند.بنابراین در صورت عدم ورود آب به این تالاب، این تالاب احیا نشده و به کانون اصلی گرد و غبار در منطقه مبدل می‌شود.به دلیل بارش های اخیر، آب رودخانه‌ی زاینده رود پس از ۱۵ سال اخیراً به این تالاب رسیده و گاوخونی پس از مدت‌ها احیا گردیده‌است. امید است که این تالاب بین المللی به حالت همیشگی خود بازگشته و از بحران جدی در آن جلوگیری به عمل آید.

دسترسی‌ها به تالاب

نزدیک‌ترین روستا و یا آبادی به باتلاق گاوخونی،‌ شهر ورزنه است. ورزنه در ۲۳ کیلومتری دهانه‌ی این باتلاق واقع شده‌است. از روستاهای دیگر به غیر از روستای خارا نیز هیچ‌گونه دسترسی به باتلاق گاوخونی وجود ندارد.با تمام نکات ذکر شده، بازدید از این باتلاق زیبا برای دوستداران آن بسیار حیرت انگیز بوده و ساعاتی به یادماندنی را برای آن‌ها رقم خواهد زد.

 دیدن از این تالاب زیبا و حیرت انگیز استان اصفهان را با شما گردشگران عزیز و علاقه مندان به طبیعت پیشنهاد می کنیم. 

فروشگاه اینترنتی سیتی مهر شما را به دیدن این مکان زیبا دعوت می‌کند.