مسجد جامع زواره به مانند مسجد جامع اردستان از پیشینه بسیار زیادی برخوردار است. بنای مسجد جامع زواره دربخش مرکزی زواره، در 15 کیلومتری شمال خاوری اردستان واقع شده و با توجه به مدارک موجود، اولین مسجد چهار ایوانی ایران است که در دوره سلجوقی ساخته شده و اصالت خود را به نحو شایسته‌ ای محفوظ داشته است.تاریخ این مسجد به عصر سلجوقیان باز می گردد. وقتی قرار شد در زواره مسجد جامعی بنا نمایند. بنای گنبدی شکل اردستان را سرمشق قرار دادند لکن چون در ظرف این مدت نمونه تازه ای از مسجد پیدا شده بود به همین دلیل مسجد جامع زواره به مسجدی چهار ایوانی تبدیل گردید و مسجد اردستان که هنوز نو اما اسلوبش بر خلاف معمول زمان بود به سبک آن روز تغییر شکل یافت و به پیروی از مسجد زواره از سال 553 تا 555 ه.ق به مسجد چهار ایوانی تبدیل یافت.

این مسجد به وسعت حدود 1200 مترمربع با مصالح آجر و سنگ و گچ و خاک و با نقشه چهار ایوانی و طرح مستطیل شکل ساخته شده و مشتمل بر صحن چهار گوش، ایوان‌های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان، رواق، سردر، مناره، محراب گچبری نفیس و کتیبه‌ هایی زیباست.سطح مسجد حدود یک متر از زمین‌های اطراف مرتفع‌ تر و دارای دو سردر ورودی مزین به آجرکاری و طاق نماهای در خور توجه در ضلع خاوری و باختری است. از این ورودی‌ ها می‌ توان وارد فضای طاق دار و سپس صحن مسجد شد.صحن مسجد به ابعاد 5/16×18 متر در چهار طرف دارای ایوان و دهانه‌ های طاق‌ دار است. کف صحن با آجر و سنگ فرش شده است. با توجه به مشابهت بسیار این مسجد با مسجد جامع اردستان و هم زمانی تقریبی آنها و وجود کلمه «احمد» در کتیبه جامع زواره، به احتمال زیاد، بانی آن همان بانی مسجد جامع اردستان یعنی ابوطاهر بن غالی بوده است.ایوان‌ های مسجد دارای ابعاد مختلف هستند، بدین ترتیب که ایوان جنوبی از ایوان شمالی بلندتر و عریض‌ تر و ایوان شمالی از ایوان‌ های باختری و خاوری بزرگ‌ تر است.سطوح ایوانها، آجری ساده است و تنها در جرزهای طرفین دارای طاق نماهای محراب گونه سه طبقه‌ اند. ایوان جنوبی صحن به دهانه هفت متر دارای پوشش رسمی بندی زیبایی است. این ایوان از طریق ضلع جنوبی به گنبدخانه و از اضلاع خاوری و باختری، به شبستان‌ های طرفین راه پیدا می‌کند.

شبستان گنبد دار مسجد دارای گنبدی آجری است که در کمال زیبایی و تناسب به وسیله گوشه سازی بر طرح مربعی قرار گرفته است. گوشه سازی گنبد از نوع پتکانه با ارتفاع زیاد است. گنبد به قطر دهانه حدود 8 متر، از نوع دو پوسته پیوسته است. دو پوسته این گنبد از ارتفاع شکرگاه، از هم جدا شده‌اند. پوسته درونی، از نوع بیضوی و پوسته خارجی، از نوع نوع شب دری تند است. ارتفاع داخلی گنبد، 13 و ارتفاع خارجی آن، 14 متر است. آجرکاری سطح زیرین گنبد و منطقه انتقالی به شیوه تزیینی تا حدودی شبیه گنبدخانه‌ های مسجد جامع اصفهان اجرا شده است.

در زیر گوشه ساز، کتیبه سراسری بنا به خط کوفی از آجر تراش در زمینه‌ ای از گل و بوته گچی مشتمل بر آیات قرآنی و عبارات تاریخی قرار دارد که متأسفانه بخش عمده آن از بین رفته است.در ضلع جنوبی گنبدخانه، محراب نفیس گچبری با وضعیت نسبتاً خوبی برجای مانده است. این محراب متشکل از دو حاشیه و دو طاق نما با هلالی تیزه ‌دار بر روی هم است. هر کدام از طاق نماها بر دو ستون با سرستون‌ هایی قرار گرفته‌ اند. سطوح محراب دارای تزیینات گچبری برجسته مشتمل بر کتیبه‌ هایی به خط کوفی و نسخ و نقوش گیاهی و اسلیمی است. کتیبه‌ های این محراب مشتمل بر آیات قرآنی با رنگ نارنجی رنگ‌ آمیزی شده‌ اند.ایوان شمالی صحن حدود یک متر از صحن مرتفع‌ تر است. ایوان‌ های خاوری و باختری در انتها دارای بخش مجزا شده‌ ای هستند. در طرفین ایوان‌ ها، شبستان‌ های ستوندار واقع‌ اند که با طاق‌ های ناودانی شکل (نوعی قوس کلیل) عمود بر صحن پوشش یافته‌ اند. در ضلع باختری و مجاور ورودی باختری مسجد، مناره‌ای به ارتفاع کلی 11 متر با پلکان مارپیچ قرار گرفته که بخش فوقانی آن از بین رفته است. راه ورود به این مناره از داخل مسجد است. براساس نوشته مورخان، سردابه‌ای کهن در زیر راسته درآیگاه مسجد وجود دارد و مسجد فعلی بر روی مسجد شبستانی کهن‌ تر بنا شده است.

کتیبه های مسجد

کتیبه ای که تاریخ مسجد جامع زواره را معلوم می نماید بر خلاف معمول در قسمت فوقانی نماهای اطراف صحن مسجد قرار دارد. کتیبه مزبور که شباهت تمام به کتیبه های قرون پنجم و ششم ه. ق از دوره سلاجقه دارد و با کمال تاسف از غالب کلمات آن جز دسته یا نوک بعضی حروف و سرکش ها چیز دیگری نمایان نیست به خط کوفی برجسته آجری که ابتدای آن بر دیوار جانب شرقی ایوان جنوبی است، نوشته شده. به هممین دلیل از قسمت تاریخی این کتیبه هم کلمات مختصری باقی مانده و کار دشواری است که بتوان به طور قطع بانی ساختمان مسجد و تاریخ آن را تعیین نمود.

به هر حال از جمع مراتب مسطور و مشابهات دو مسجد جامع اردستان و زواره و وجود کلمه (احمد) از (امر ببناء) می توان گفت بانی مسجد جامع زواره در قرن ششم ه.ق همان (ابو طاهر حسین بن غالی بن احمد) بوده و ممکن است با این فرض استاد  معمار آن را نیز همان استاد محمود اصفهانی معروف به (غازی) دانست.در ایوان جنوبی مسجد جامع زواره و در قسمت شرقی مدخل بین ایوان و گنبد بر قطعه ای از گچ به خط ثلث برجسته کتیبه ای به چشم می خورد.کتیبه ای که در زیر گنبد و در شبستان محراب واقع شده از گچ است. حروف آن از کوفی گلدار و روی حاشیه ی عریض گل و بوته واقع است. لکن این ترکیب زیبا به کلی خراب و ویران گردیده و به خوبی تشخیص داده می شود که کتیبه ی مزبور مشتمل بر آیات 187و 188 از سوره(آل عمران) و پس از آن متضمن متن تاریخی بوده که ازقرار معلوم سال تاریخ بنا را در برداشته لکن اکنون چیزی مفهوم نمی شود و نمی توان خواند.

یکی از حاشیه های گچ بری محراب مسجد جامع زواره به خط ثلث شامل آیه 18 و 19 سوره(توبه) است ولی سال تاریخ آن موجود نیست.چنین بر می آید که مسجد جامع زواره در سال 530 (ه.ق) به اتمام رسیده و سپس با محرابی نفیس که در ابتداء مسجد فاقد آن بوده و حاشیه ی مجللی که کتیبه ای در برداشته پیراسته گردیده است.کتیبه ای که تاریخ ساختمان مسجد جامع زواره را به دست می‌دهد، بر خلاف معمول در قسمت بالای نمای رو به صحن قرار گرفته‌است. این کتیبه که به خطّ کوفی بسیار ساده نوشته شده و با آجر تراشیده ساخته شده‌است، با کتیبه‌های قرون پنجم و ششم موجود در بسیاری از بناهای اصفهان و اطراف آن شباهت کامل دارد. پس از بسم الله آیة ۱۸ از سورة ۹ خوانده می‌شود و سپس متن تاریخی آغاز شده که متأسّفانه از غالب کلمات جز قطعات ناقصی بر جای نمانده‌است. به همین سبب قرائت آن بسیار مشکل است و تنها می‌توان کلمات زیر را در آن باز یافت: أمر ببناء... الفقیر الی رحمه الله... احمد... ثلثین و خمس مائه.

کتیبه‌ ای که در قسمت گردن گنبد شبستان محراب را دور می‌ زند، از گچ ساخته شده؛ حروف آن که به خطّ کوفی مزیّن به گل‌ ها و برگ‌ هاست، بر زمینه‌ ای از نقوش اسلیمی بسیار چشمگیر حک شده‌ است. این بخش از تزیینات به شدّت صدمه دیده و ضایع شده‌ است. از آن چه باقی مانده می‌ توان دریافت که کتیبه شامل آیات ۱۸۷ و ۱۸۸ از سورة ۳ بوده و پس از آن متن تاریخی کتیبه آمده که ظاهراً حاوی تاریخ بوده‌ است، ولی با وضع موجود چیزی از آن کشف نمی‌شود.محراب که در وضعیّتی عالی حفظ شده، حاوی کتیبه‌ ای است به خطّ کوفی به همراه دو کتیبة دیگر به خطّ نسخ. قسمت بالای کتیبة خارجی شامل آیة ۵۲ از سوره ۷ است. یکی از دو کتیبه‌ای که به خطّ نسخ است، همان آیه‌ای که در کتیبة صحن آمده یعنی آیة ۱۸ از سوره ۹ را تکرار کرده‌ است و کتیبة سوّم آیات ۱۸۷ و ۱۸۸ از سورهٔ ۳ یعنی همان آیاتی را که کتیبة نواری شکل گردن گنبد را آذین کرده‌اند، عرضه میدارد.

 دیدن از این مسجد تاریخی استان اصفهان را به شما علاقه مندان به اماکن مذهبی و تاریخی پیشنهاد می کنیم. 

فروشگاه اینترنتی سیتی مهر شما را به دیدن این مکان زیبا دعوت می‌کند.