کمتر کسی باور می‌کند در خیابانی در میانه تهران هنوز آسیاب آبی وجود داشته باشد ولی هست؛ آن هم آسیاب آبی یوسف آباد.

یوسف آباد و خیابان سیدجمال الدین اسدآبادیش، از آن دست خیابان‌هایی است که کمتر پایتخت نشینی اسمش را نشنیده باشد، کارش به آنجا نیفتاده باشید و اگر خودش نه، حداقل دوست و آشنایی در اینجا نداشته باشد. حتی شاید بارها به قصد رسیدن به بزرگراه همت یا کردستان از کنارش عبور کرده باشید، شاید بارها از نانوایی کنار آسیاب نان سبزیجات و کنجدی خریده باشید، یا ممکن است بارها از دور چشمتان به درونمای تونل رسالت و خیابان ولیعصر افتاده باشد، حتی گذر نگاهتان به تابلوی آسیاب افتاده باشد اما ذهن پر مشغله هیچ وقت شما را به دنیای این آسیاب و قصه‌اش نکشانده است.

با این همه اگر این بار گذارتان به انتهای خیابان سید جمال الدین اسدآبادی افتاد، از لطف خالی نیست که سر بچرخانید و راه کج کنید به بریدگی بین کوچه‌های 51 ام و 52 ام، زیر تابلوی آسیاب آبی یوسف آباد.

بله دقیقا زیر همین تابلو، درست وقتی چشمانتان را از ترافیک یوسف آباد به دورنمای ورودی تونل رسالت بیاندازید؛ سربگردانید تا کنار پایتان پشت بام آسیاب آبی را ببینید.

تاریخچه آسیاب آبی یوسف آباد

اگر چه سیدجمال الدین اسدآبادی هیچ گاه فکرش را هم نمی‌کرد، نامش شناسنامه خیابان اصلی یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تهران شود. اما میرزا یوسف مستوفی الممالک، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار، به قصد آبادانی و در سال ۱۲۸۸ ه.ق، شمال غربی دارالخلافه ناصری را به نام خود زد. محله‌ای که باغ‌ها (باغ کلاه فرنگی ، باغ بالا ، باغ اندرون ، باغ بوستان و …) و قنات‌های بسیارش (قنات بزرگ ، قنات تنگی ، قنات قلمان) بذر برکت را در خاک این آبادی کاشت و محصولش تا به امروز میراث اهالی یوسف آباد است که دست به دست می‌شود.

تا آنجا که دوست‌علی‌خان معیرالممالک در وصفش محاه یوسف‌آباد چنین نوشته است: «درختان میوه باغ یوسف آباد را مستوفی الممالک به دست خود کاشته بود. میوه‌های آن‌جا در نوع خود بی نظیر بود و بهترین نوع انجیر در باغ پرورانده می‌شد. آسیاب یوسف آباد روی تپه‌ای کنار خیابان ونک واقع بود و رو به شهر شمیران چشم‌انداز خوشی داشت. » .

تنها میراثدار آسیاب آبی یوسف آباد

اگرچه از برکتی میرزا یوسف آشتیانی، مستوفی الممالک قاجار به جان این محله بخشید تنها در تاریخ می‌توان خواند؛ اصالتش اما میراثی ماندگار است و البته جسته گریخته نشانه‌هایی از گذشتگان برای امروزیان و آیندگان که یادشان بماند یوسف آباد چه شد که یوسف آباد ماند. یکی از آن نشانه‌ها آب است، مائده ای که اگرچه از بزل و بخشش اهالی شمیران بوده اما از درایت صدراعظم بوده است که تنها آسیاب آبی منطقه 6 تهران، خسته از تاریخ هنوز پابرجاست.

از گذشته تا امروز آسیاب آبی یوسف آباد

پشت بامی با معماری شبیه به حمام نواب تهران (حوالی بازار) یا حمام میراحمد کاشان داد می‌زند که از عهد قاجار به جا مانده و اگرچه از استاد معمارش خبری در دست نیست؛ اما آخرین اخبار از شناسنامه این اثر تاریخی ما را به نام آقای عجایبی می‌رساند که آخرین صاحبش بوده و فرزندانش امروز ورثه‌اش. بنای اولیه مجموعه‌ای از آسیاب‌های گاومیشی و کوچک بوده و آنچه  امروز به جامانده تنها آسیاب کوچک است که یک چهارم اندازه آسیاب گاو میشی است. حتی نمایی بیرونی هم حاصل بازسازی بنایی است که در گذر زمان، به شدت تخریب شده بود.

حافظه تاریخی این آسیاب 60 سال پیش را خوب بخاطر دارد که به امید ساخت مدرسه، به آموزش و پرورش سپرده می‌شود اما جز تخریب، تفکیک و ساخت و ساز ساختمان‌هایی که شبیهش در کل شهر سر به فلک کشیده‌اند، خیری دیگری نصیب مردم نشده است. از بین رفتن آسیاب گاومیشی هم از نتایج همان تخریب‌های بی نتیجه بوده است و جز تنوره‌اش در 14 متری عمق در خانه‌ای آن سوی خیابان سید جمال الدین اسدآبادی، اثری از آن باقی نمانده است.

تا سال 86 که با پیگیری وراث، یعنی فرزندان آقای عجایبی، پای میراث فرهنگی و شهرداری به میان می‌آید تا هم در میان آثار تاریخی ثبت ملی شود و هم از عبور تونل رسالت از آسیاب جلوگیری شود؛ و این تازه اول راه حفظ این آسیاب آبی است.

کز دست بخواهد شد پایاب شکیبایی

سه سال پیش که پیگیری‌های این خانواده برای مرمت شروع می‌شود، جز مخروبه‌ای از آن باقی نمانده بود و پیگری مرمت و تلاش معماران برای بازسازی با جدیت شروع می‌شود؛ و اگرچه نمای بیرونی و بخش عمده‌ای از داخل آسیاب مرمت شده اما نه تنها امکان بازدید برای عموم فراهم نیست، بلکه با کمی چشم گرداندن به داخل بنا، مشخص است که برای بازگشایی کار دارد.

سال 94 بود که اسماعیل عجایبی در مستند آسیاب آبی یوسف آباد، میزان هزینه را 40 تا 50 میلیون تومان برآورد کرد، با این وجود به گفته معاون میراث فرهنگی تهران، تا امروز وراث 600 میلیون تومان و دولت 150 میلیون تومان برای مرمت این آسیاب تقریبا 100 ساله هزینه شده؛ و به نظر می‌رسد برای اعلام پایان کار کافی نبوده است. هرچند خبر خوب اینکه مالک به دنبال رونمایی بیش از یک آسیاب آبی است و از همان ابتدا وعده برپایی موزه در این آسیاب را داده بود تا در آن “گاوآهن”، “چرخ خرمن”، “سنگ آسیاب” و ابزارهایی که برای آرد کردن گندم‌ها توسط آسیاب آبی به کار گرفته می‌شد و هر آنچه که به کاشت، داشت و برداشت گندم ارتباط پیدا کند، در این موزه به نمایش گذاشته شود.

با همه این احوال تماشای تضاد سنت و مدرنیته در یک لحظه و یک مختصات جغرافیایی خالی از لطف نیست، حتی اگر به بهانه خرید نان باشد که آردش از دل سنگ آسیاب همین آسیاب آبی برکت سفره اهالی یوسف آباد می‌شده است.

این جاذبه تاریخی هرساله توجه گردشگران زیادی را جلب میکند. 

فروشگاه اینترنتی سیتی مهر شما را به دیدن این مکان زیبا دعوت می‌کند.