مسجد جامع تون شهر فردوس استان خراسان جنوبی

شهر فردوس یکی از زیباترین و تاریخی‌ترین شهرهای خراسان جنوبی محسوب می‌شود که در گذشته با نام تون شناخته می‌شد. این شهر دارای آثار تاریخی و تماشایی بسیار زیادی بوده که در حال حاضر بخشی از آن‌ها پس از زلزله‌ای که در این منطقه رخ داد، به جای مانده‌اند. همان آثار ارزشمند باقی‌مانده با هنر معماری که در درون خود دارند، شما را شگفت زده می‌کنند. از جمله این آثار تاریخی می‌توان به مسجد جامع فردوس اشاره نمود.

این مسجد با قدمتی حدود ۱۰۰۰ سال از نقاط جذاب و منحصربه ‌فرد شهر فردوس است که در محوطه باستانی تون در جنوب غربی این شهر واقع شده و شما را با عظمت خود محو خواهد کرد. با من در نابرو همراه باشید تا با ارزش‌ها و ویژگی‌های این جاذبه تاریخی شگفت‌انگیز، به‌عنوان شاهکاری از معماری ایران قدیم و دیدنی خراسان جنوبی آشنا شوید.

تاریخچه مسجد جامع فردوس

مسجد جامع تاریخی شهر تون، که در حال حاضر بیشتر با نام مسجد جامع قدیم شناخته می‌شود، از پراهمیت‌ترین جاذبه‌های تاریخی و گردشگری شهر زیبای فردوس به حساب می‌آید. این بنا از آثار معماری سبک خراسانی است که شما با تماشای آن می‌توانید زمان‌های قدیم را تجسم کنید. در گذشته مسجد جامع تون یا همان فردوس در نقطه‌ مرکزی این شهر قرار داشت.

تمام اهالی قدیمی شهر می‌توانستند به راحتی به این مکان دسترسی داشته باشند، ولی با گذشت زمان و به دلیل ساخت و سازهای معاصر صورت گرفته در این شهر، در حال حاضر این مسجد در قسمت جنوب غربی بافت شهر تاریخی فردوس قرار گرفته است.

این مسجد قدیمی و تماشایی جزو آثار ملی ایران است و در سال 1354 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و تحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی این شهر قرار گرفت. تاریخ ساخت مسجد جامع فردوس مربوط به دوره سلجوقیان بوده و شما با ورود به آن ابهت معماری آن زمان را به خوبی تجربه خواهید کرد. این مسجد دو ایوانی است و در محله میدان شهر قرار داشت. همان‌طور که گفته شد، طی مداخلات صورت گرفته و حوادث پیش آمده مانند زلزله، از مرکز اقتصادی-اجتماعی شهر دور شده و مکان قرارگیری آن دستخوش تغییرات شد؛ اما این موضوع از اهمیت این بنای تاریخی و ارزشمند نکاسته و همچنان به عنوان مکانی ارزشمند پذیرای تمام مراجعان خود است، تا شکوه و زیبایی عهد سلجوقی در ایران را نشان دهد و لحظاتی محسورکننده برای آن‌ها رقم بزند.

معماری مسجد جامع فردوس

معماری مسجد جامع فردوس یکی از بهترین نمونه‌های معماری ایرانی-اسلامی است. اگر یک دفعه از آن بازدید کنید، برای همیشه نقوش منحصربه‌فردی که در آجرکاری اصیل این بنا استفاده شده است، در ذهن و خاطر شما نقش خواهد بست. مسجد جامع فردوس از مساجد دو ایوانی در سبک معماری خراسانی است. طبق برداشت‌های انجام شده و اسناد به جای مانده از گذشته، مشخص شد که ایوان شرقی و پایاب این مسجد در زلزله‌ای عظیم، اوایل دوره صفویه فرو ریخته است.

در سال‌های بعدی به غیر از ایوان قبله و گنبد خانه‌های دو طرف آن، سه جبهه دیگر مسجد در دوره صفوی با اندکی عقب‌نشینی از هر ضلع، مرمت و بازسازی شده‌اند و شما در مواجه با بنا متوجه بخش‌های مرمت شده و تفاوت آن‌ها از بخش‌های اصیل خواهید شد.

ساختار معماری و تزیینات آجرکاری شده‌ ایوان غربی این مسجد به قرن پنجم و ششم ه.ق یعنی دوره سلجوقی متعلق است. همچنین در اوایل دوره قاجاریه در جبهه شرقی بنا، شبستانی با عنوان شبستان آخوند ملااکبر یا شبستان صدستون که از صد ستون قطور ساخته شده ‌بود، در زلزله سال ۱۳۴۷ به طور کامل تخریب شد که اگر این بخش از بنا به صورت اصیل تا به امروز باقی مانده بود، جذابیت‌های آن افزایش می‌یافت.

در جبهه‌ شرقی مسجد، رواق‌هایی مجاور صحن قرار گرفته‌اند. براساس کتیبه‌ای که در مسجد نصب شده ، می‌توان عنوان نمود در زمان قاجار، شبستان زمستانی دارای صد ستون به این قسمت اضافه شده است.

ایوان مسجد جامع فردوس مرتفع است و با ارتفاع ۱۶ متر چشم هر بیینده‌ای را به خود جذب می‌کند. پوشش این ایوان از طاق و تویزه ساخته شده که به‌کارگیری طاق و تویزه از ویژگی‌های سبک معماری خراسانی تلقی می‌شود. آجرنمای تزئینی ایوان مسجد جامع فردوس، به صورت تکرار یک شکل هندسی در قالب‌‌های ۶۰ در ۶۰ سانتی‌متر شگل گرفته.

جالب است بدانید در قدیم در بین فضاهای خالی این نمای آجرکاری شده‌ چشم‌نواز، قطعات کاشی خوش‌رنگی وجود داشته که درحال‌حاضر تنها ۳ یا ۴ قطعه از آن‌ها، آن هم به صورت غیرمنظم به جای مانده. متاسفانه هیچ نشانی از آن کاشی‌‌های با ارزش مشاهده نمی‌‌شود؛ اما هنوز در نمای فضای پوشش داخلی ایوان زیبای مسجد جامع فردوس، نشانه‌هایی از نقاشی‌دیواری بر گچ به چشم می‌خورد. این نقاشی‌های دیواری در قدیم بسیار دل‌فریب بودند و افراد را جذب فضای روحانی و مقدس مسجد می‌نمودند.

در اوایل قرن دهم هجری، زلزله‌ای مهیب در این محدوده رخ داد که نقشه اصلی مسجد جامع فردوس را ویران نمود و بخش‌هایی از آن را تخریب کرد. آن‌چه از این بنا باقی مانده شامل شبستان‌های تابستانی و زمستانی می‌شود که در اضلاع شمالی و جنوبی مسجد قرار گرفته‌اند. همچنین در جهت قبله یعنی ضلع غربی مسجد، ایوان، دو گنبدخانه و شبستان‌هایی در دو سمت آن‌ها قرار گرفته‌اند.

رواق‌هایی هم دور تا دور صحن مسجد قرار گرفته و زیبایی آن را کامل‌تر نموده‌اند. به گونه‌ای که این اجزا بر شما تاثیری خاص خواهند گذاشت و شما را از زمان خارج کرده و حس مکان موجود در این مسجد شما را به گذشته‌هایی دور خواهد برد.

اگر به دنبال کهن‌ترین بخش این مسجد هستید، باید گفت ضلعی از این مجموعه که ایوان قبله در آن قرار گرفته، اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین جبهه‌ بنا به لحاظ سابقه‌ تاریخی است. در هر خشت آن داستانی از هر دوره‌ تاریخی و اتفاقاتی که در این مسجد گذشته، پنهان شده است. بهره‌گیری از کاشی و ترکیب آن با آجر منحصربه‌فرد، بسیار جذاب و تماشایی بوده که اکنون گوشه‌هایی از این آثار ارزشمند مسجد به جای مانده‌اند.

شبستان ضلع شرقی بنا که تخریب شده، در اوایل دوران قاجاریه ساخته شده بود و در آن یک محراب وجود داشت. در جهت محراب اولیه مسجد بنا شده بود و دو سمت آن دو، دری وجود داشته که درحال حاضر آن‌ها هم از میان رفته‌اند؛ اما دانستن این موضوع که در گذشته هر ضلع بنا چه آثاری داشته به شما کمک می‌کند تا بتوانید تجسم بهتری از وضعیت قدیمی این مسجد داشته باشید. در گذشته این شبستان چهار بادگیر داشته که آن‌ها هم در خلال زلزله تخریب شده‌اند.

قسمت دیگر که بخش زمستان‌نشین این مسجد بوده، شبستان عظیمی با 100 ستون به قطر دو متر وجود دارد که ستون‌هایش، سقف سنگین خشتی و گلی این شبستان زیبا را نگه داشته‌اند. به منظور استفاده نمودن از نور، سنگ‌های مرمر شفافی که سبب تابیده شدن آفتاب به فضای داخلی مسجد می‌شود، میان ستون‌ها و در سقف شبستان جای گرفته‌اند که تلالو نور خورشید را درخشان‌تر روی بنا انداخته و چشم‌نوازی می‌کنند.

در این بخش می‌توان ذکر کرد که این نوع از معماری، تنها به این مسجد تعلق دارد و اثری یکتا به حساب می‌آید که حداقل یک‌بار بازدید از آن خالی از لطف نخواهد بود. هرچند که شما با اولین برخورد با این مسجد شیفته آن خواهید شد و دوباره به آن مراجعه خواهید کرد. از بخش‌هایی که می‌توان از آن‌ها بازدید نمود و از شکوه معماری این مسجد به وجد آمد و لذت برد، دو گنبدخانه پیرامون ایوان و رواق اطراف مسجد است.

تزیینات مسجد جامع فردوس

مسجد جامع تون (فردوس) دارای تزیینات آجرکاری و تلفیق آجر و کاشی بود. زیبایی تزئینات این مکان بی‌همتا است و به ندرت می‌توان مشابه آن را در جای دیگری مشاهده نمود. ورودی بنا ساده کار شده؛ اما باز هم عنصری دعوت کننده و جذاب است. ایوان آن بدون هیچ‌گونه تزیینی، تنها با یک طاق بوده که در بخش داخلی آن روکشی از گچ به همراه کاربندی گچی ساخته شده است.

این مسجد در زمان‌های دور دارای ورودی دیگری در جبهه‌ جنوبی خود نیز بوده که از طرف بازار قدیم شهر به مسجد راه داشته. پس از این که این بازار اصیل و سنتی بر اثر زلزله تخریب شد، این ورودی نیز کارکرد خود را از دست داد و دیگر از آن استفاده نمی‌شود.

در این ایوان چوبی است که از طریق آن وارد یک راهرو خواهید شد و سپس به شبستان، راه خواهد یافت. در سمت غرب مسجد و داخل صحن آن، ایوان رفیع و زیبایی به چشم می‌خورد که قسمت فوقانی آن از بین رفته و در حال حاضر به شیوه‌ خنثی مرمت و تعمیر شده است. این ایوان دارای دو نیم‌ستون نیز بوده که در حال حاضر بقایایی از آن‌ها به جای مانده است.

در کناره‌ لچکی‌های این ایوان بلند، کاشی‌های لاجوردی اندکی نشان‌دهنده شکوه تزئینات کاشی‌کاری این بنا در گذشته هستند.این کاشی‌های زیبا برای عکاسی سوژه مناسبی خواهند بود و تصاویری بسیار زیبا از این بخش می‌توان به ثبت رساند. دیوار‌های سمت راست و چپ نمای بیرونی ایوان، دارای تزیینات آجرکاری مزین به نقوش هندسی و گره‌های آجری هستند و به صورت چشم‌نوازی بر زیبایی‌های این بنا افزوده‌اند.

فضای درونی ایوان گچ‌کاری شده و در سمت جنوب غربی آن، محراب کوچکی پوشیده از گچ، مزین به مقرنس گچی به چشم می‌خورد. در سمت جنوبی ایوان، در کوچکی این بخش را به شبستان اتصال می‌دهد. بخش خارجی طاق با تزیینات گچ‌کاری شده در زمینه‌ای اخرایی بازدیدکنندگان را به خود جذب می‌نماید. در سمت چپ و راست ایوان مسجد جامع فردوس که دو طاق‌نمای بزرگ و دو طاق‌نمای کوچک مشاهده می‌شود، تزیینات گچی نیز وجود دارد.

در سمت طاق‌نماهای کوچک، تزیینات گچی به صورت نقش نیم شمسه در راس طاق ایجاد شده است و در دو طاق‌نمای بزرگ هم، دو در قرار گرفته است. همچنین در دو طرف ایوان زیبا و دیدنی این مسجد، دو گنبدخانه وجود دارد که تزئینات خاصی ندارند و ورودی این دو گنبدخانه توسط درهای موجود در دو طاق‌نمای بزرگ ایوان، امکان پذیر شده است.

در بخش فوقانی این ایوان، کتیبه‌ای وجود داشته که اسامی خلفای راشدین بر آن حک شده بود؛ اما در حال حاضر اثری از آن بر بنا دیده نمی‌شود. در ضلع غربی شبستان، درهای چوبی مشبک کشویی زیبایی با شیشه‌های رنگین تزئین شده‌اند که تماشای این آثار اوقات شما را در هنگام بازدید از این مسجد کهن، دل‌انگیزتر و به یادماندنی‌تر خواهند نمود.

مرمت مسجد جامع فردوس

مسجد جامع فردوس در دوره‌های مختلف و به دلیل آسیب‌های وارد شده به آن در طول تاریخ، چندین بار بازسازی و تعمیر شد. در حال حاضر نیز زیر نظر کارشناسان میراث فرهنگی و توسط متخصصان این امر در حال مرمت است که این موضوع جای بسی امیدواری جهت ماندگاری این اثر خارق‌العاده ایجاد کرده. از اقدامات اساسی صورت پذیرفته در این مکان می‌توان به بام‌سازی مجدد مسجد اشاره کرد که بیش از 10 سال به طول انجامید.

طی آسیب‌شناسی‌هایی که در چند سال اخیر روی این بنا انجام شده، مشخص شد که در‌ها و پنجره‌های چوبی صحن این مسجد تاریخی دچار آسیب‌دیدگی شده‌اند و احتیاج به مرمت دارند؛ اما مرمت قابل توجهی در قبال آن‌ها صورت نگرفت و همچنان به همان حالت فرسوده در جای خود مانده‌اند.

در سایر قسمت‌های بنا اقدامات دیگری نظیر اجرای مجدد تزیین‌های بخش جنوبی، به کاربردن آجر و سنگ برای کف‌فرش پیاده‌روهای اطراف مسجد و محوطه‌ بیرونی آن، تعویض بندکشی‌های فرسوده بنا، برطرف نمودن رنگ‌های آسیب‌دیده‌ فضاهای درونی صحن مسجد، گچ‌کاری سنتی کلیه‌ رواق‌ها، ورودی‌ها و ایوان اصلی بنا، اجرای آجرفرش ایوان اصلی، کف‌سازی شبستان‌ها و صحن مسجد، مرمت نمودن نما و فضای داخلی ایوان، نورپردازی مسجد و محوطه‌ آن، محوطه‌سازی و رسیدگی به فضاهای اطراف بنا، انجام شده است.

این اقدامات سبب حفاظت از این بنای تاریخی و بهبود وضعیت آن شده‌اند که ما امروز می‌توانیم از زیبایی‌های معمارانه‌ آن نهایت لذت را ببریم.

کلام آخر

مسجد جامع فردوس در شهر فردوس، خیابان فرهنگ و حد فاصل میدان صاحب‌الزمان و میدان گلشن قرار گرفته است. اگر از اهالی محلی آدرس این مسجد زیبا را جویا شوید به راحتی می‌توانید به آن دسترسی پیدا کنید. این بنا جزو مکان‌هایی در این منطقه است که برای سال‌های متوالی در اثر اشتباهات انسانی و بلایای طبیعی همچون سیل و زلزله آسیب‌های فراوان دیده است؛ اما همچنان استوار مانده و اقدامات مرمتی نسبتا کاملی در دوره‌های مختلف تاریخی روی آن انجام شده است.

شرایط مساعدی برای بازدید کردن گردشگران و مسافران از این مکان حیرت‌انگیز و باشکوه در کمال آسایش ایجاد شده. این بنای تاریخی با وسعت حدود 3 هزار مترمربع پذیرای بسیاری از علاقه‌مندان به تاریخ و اصالت این مرز و بوم است و سالانه نیز افراد مختلفی به این مکان سفر کرده و از جاذبه‌های موجود در آن بهره‌مند می‌شوند.

اگر شما هم علاقه‌مند به بازدید از این اثر منحصربه‌فرد به ‌همراه سایر آثار جذاب و دیدنی شهر فردوس هستید، ما به شما پیشنهاد می‌کنیم که حتما در هنگام مراجعه به این مکان با خود دوربین عکاسی هم داشته باشید. با دوربین عکاسی می‌توانید خاطرات خوشی را در این مکان که یادآور زندگی گذشتگان و نیاکان ما هستند، ثبت نمایید.

در حال حاضر از فضاهای روحانی این مسجد تماشایی به منظور برپاداشتن نماز جماعت، فعالیت‌های فرهنگ، مذهبی و سایر مراسم‌های آیینی این منطقه استفاده می‌شود. این مسجد شگفت‌انگیز با ایوان رفیع و قدمت تاریخی خود می‌تواند یکی از بهترین مقاصد گردشگری برای کسانی که مسیری طولانی را طی می‌نمایند و انتظار روبه‌رو شدن با اثری به یادماندنی را دارند، محسوب ‌شود. اگر از حضور در این مکان تجربه‌ای دارید، آن را با نابرو به اشتراک بگذارید.