مدرسه علمیه علیا شهر فردوس استان خراسان جنوبی

ما قصد داریم شما را با آثاری ناب و شگفت‌انگیز آشنا کنیم که کم‌تر کسی تاکنون از این آثار باشکوه دیدن کرده است و مقاصد جذابی را برای سفرهای آتی شما معرفی کنیم. یکی از شهرهایی که تاکنون کم‌تر مسافر و گردشگری از ویژگی‌ها و ارزش‌های موجود در آن آگاه بوده، شهر تاریخی فردوس یا تون است که دراستان خراسان جنوبی قرار دارد. در این شهر آثار تماشایی بی‌نظیری خواهید دید. افراد معدودی که تاکنون از آن‌ها بازدید کرده‌اند، به‌طور خاصی جذب اصالت و فرهنگ نهفته در جزءبه‌جزء این آثار ارزشمند و تاریخ و تمدن شکل‌دهنده به آن‌ها شده‌اند. از آثار منحصربه‌فرد شهر تاریخی تون می‌توان به مدرسه علمیه علیا اشاره کرد. با من در این مطلب از نابرو همراه باشید تا با مدرسه علمیه علیا بیشتر آشنا شوید. شاید انتخاب بعدی شما برای سفر و بازدید از جاذبه‌ های گردشگری خراسان بزرگ، این محدوده‌ جذاب باشد.

از خراسان‌جنوبی، درشهرستان فردوس مدرسه‌ علمیه‌ای وجود دارد که قدمت آن به اواخر دوره صفویه برمی‌گردد.
نام بانی مدرسه علیا میرعلی بیک است که در اواخر دوره صفویه در فردوس آن را بنا کرده است. تا پیش از زلزله، این مکان مورد استفاده طلاب بود. معماری این مدرسه در نوع خود کم‌نظیر و نمای ورودی آن بسیار زیبا است. مدرسه دارای چهار ایوان است و در سه ضلع آن نیز حجره‌های طلاب ساخته شده‌اند.
مدرسه علیا تا پیش از زمین‌لرزه سال ۱۳۴۷ مورد استفاده طلاب و مدرسان علوم دینی بود‌، اما امروزه به عنوان آثار تاریخی توسط سازمان میراث فرهنگی نگهداری می‌شود.

معماری این مدرسه در نوع خود کم نظیر است. پشت ایوان ورودی، هشتی واقع شده که در ضلع شرقی هشتی مدرس (محل تدریس) به شکل هشت ضلعی و پوشش گنبدی و در ضلع غربی آن، مسجد (نمازخانه) با تزئینات زیبای مقرنس واقع شده است.
ورودی حیاط مدرسه در اضلاع شمال شرقی و شمال غربی هشتی بوده و در مرکز حیاط، گودال باغچه‌ای هشت ضلعی قرار دارد. مدرسه دارای چهار ایوان، و در سه ضلع آن حجره‌های طلاب ساخته شده‌اند.

این مکان با شماره ۱۳۲۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

تاریخچه مدرسه علیا فردوس

یکی از مهم‌ترین و تاریخی‌ترین آثار باقی‌مانده در شهر فردوس یا همان شهر کهن تون، مدرسه علیا است که همچنان باشکوه و صلابت در گذر تاریخ پایدار مانده است. همگان می‌توانند از این اثر زیبا و منحصربه‌فرد دیدن کنند و از شگفتی‌های موجود در آن به‌وجد آیند.

قدمت مدرسه‌ علمیه علیای تون یا همان فردوس امروزی به اواخر دوره صفویه بازمی‌گردد. این مکان ارزشمند در 14 بهمن ماه سال 1355 با شماره‌ ثبت ۱۳۲۱ در فهرست آثار ملی ایران به‌ثبت رسید. بانی مدرسه‌ علمیه علیا شخصی به‌نام میرعلی بیک بود که اواخر دوره صفویان آن را در شهر تون ساخت.

تا پیش از زلزله سال 1347، این مدرسه دراختیار طلاب و مدرسان علوم دینی قرار داشت. معماری این مدرسه خاطره‌انگیز و باشکوه بسیار منحصربه‌فرد و تماشایی است؛ به‌طوری‌که می‌توان گفت معماری آن میان سایر مدرسه‌های علمیه نظیر ندارد.

درحال‌حاضر این بنا کاربری خاصی ندارد و تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان فردوس برای بازدید همه تاریخ‌دوستان و علاقه‌مندان به سفر و بازدید از اماکن تاریخی، به‌نمایش گذاشته شده است. بازدید از مدرسه علیا نیاز به پرداخت هیچ هزینه‌ای ندارد.

معماری مدرسه علیا

فضاهای مدرسه تاریخی علیا مانند بیشتر مدارس تاریخی در ایران شامل ورودی، هشتی، نمازخانه (مسجد)، مدرس (محل تدریس) و حجره‌ها می‌شود؛ همگی این‌ها اطراف یک حیاط مرکزی واقع شده‌اند.

ورودی اصلی این مدرسه در مجاورت راسته بازار سنتی که در گذشته ستون فقرات شهر به‌حساب می‌آمد، قرار داشت که بر اثر زلزله این بازار تخریب شده است. معماری مدرسه علیا شهر فردوس شما را شگفت‌زده می‌کند؛ زیرا کم‌تر در سایر شهرها معماری با این ساختار دیده‌اید.

این مدرسه از نوع مدارس چهار ایوان محسوب می‌شود و سه سمت آن حجره‌های مخصوص طلاب قرار دارد. درحال‌حاضر ورودی مدرسه‌ علیا روی صفه‌ای قرار گرفته که 60 سانتی‌متر از کف راسته بازار قدیمی شهر بالاتر است. سردر ورودی مدرسه از یک ایوان بلند و دو طاق نمای دو طبقه که دو سمت آن قرار گرفته‌اند، تشکیل می‌شود.

این ترکیب پله‌ای که به‌نوعی نشان‌دهنده‌ سلسله مراتب در طراحی نمای مدرسه علیا است؛ درعین‌حال بر ورودی اصلی آن تاکید و آن را شاخص می‌کند. درون هریک از طاق نماهای موجود در طبقه‌ همکف مدرسه علیا، دربی مشاهده می‌شود که احتمالا از الحاقات بعدی بنا است.

طبقات مدرسه علیا

در طبقه‌ اول هرکدام از این طاق‌نماها ایوانی زیبا به‌چشم می‌خورد که آن را به کاربندی مزین کرده‌اند. در هر جبهه از این مدرسه، ردیفی از مغازه‌ها قرار دارد که در سال 1235 قمری به‌وسیله‌ میرعلی بیک بنا شده‌اند. درآمد حاصل از این مغازه‌ها وقف مدرسه می‌شد.

نکته قابل توجه این است که این مغازه‌ها با زاویه حدود 54 درجه نسبت به ورودی بنا واقع شده‌اند و ارتفاعی کم‌تر از طاق نماهای اطراف ورودی دارند. دو سمت درب ورودی، دو سکو برای نشیمن بنا شده که تزیینات آجرچینی به شیوه‌ خفته و راسته در آن‌ها می‌بینید.

درکل تزیینات فضاهای خارجی این مجموعه به‌صورت آجرکاری و داخل به‌صورت گچ‌کاری شکل گرفته‌اند. پیرامون درب ورودی بنا، قابی آجرکاری شده و مستطیل شکل نیز وجود دارد. بالای سردر ورودی مدرسه، دو قوس از نوع تیزه‌دار که داخل یکدیگر قرار گرفته‌اند، جلوه‌گر بنا شده‌اند.

بالای آن‌ها، قاب مستطیل شکلی که زمانی محل نصب کتیبه بود، به‌چشم می خورد. بالای همین قاب پنجره قرار دارد که دید از طبقه‌ اول بنا را به خارج از مدرسه امکان‌پذیر می‌سازد.

ایوان ورودی مدرسه علیا

پشت ایوان ورودی این مدرسه، هشتی زیبایی قرار گرفته است. در ضلع شرقی این هشتی مدرس یا محل تدریس طلاب را به‌شکل هشت ضلعی و با پوشش گنبدی ساخته‌اند. همچنین در ضلع غربی آن، مسجد یا نمازخانه‌ این مدرسه با تزیینات مقرنس‌کاری شده‌ جالبی به‌چشم می‌خورد.

ورودی حیاط زیبای مدرسه دو سمت بنا یعنی در ضلع‌های شمال‌شرقی و شمال‌غربی این هشتی واقع شده است. از آن‌جا می‌توان به گودال باغچه‌ای هشت ضلعی که در مرکز حیاط قرار گرفته، راه یافت. اطراف آن بنشینید، در دل تاریخ این مدرسه سفر کنید، روزگار آن دوران و اتفاقات پیشین این بنا و اطراف آن را از نظر بگذرانید و از قدمت آن کنار زیبایی‌ها و ویژگی‌های معمارانه‌‌اش نهایت لذت را ببرید.

از ویژگی‌های بارز معمارانه‌ این بنا می‌توان به تکرار فرم هشت ضلعی در بخش‌های مختلف پلان آن، اشاره کرد. جالب است بدانید که در گذشته آب از یک سو به گودال باغچه‌ حیاط مدرسه وارد و از سمت دیگر آن خارج می‌شد.

کلام آخر

معماری زیبای مدرسه علمیه علیا و ویژگی‌های ارزشمند به‌جا مانده در شهر تاریخی فردوس و نواحی اطراف آن بهترین دلیل انتخاب این منطقه به‌عنوان مقصد سفر و گردشگری آتی شما خواهد بود. مناسب‌ترین فصل سفر به این شهر بهار و تابستان است تا بتوانید از مناظر رویایی و تاریخی این شهر کهن در آسایشی بیشتر بهره‌مند شوید. اگر تجربه‌ای از حضور در مدرسه علیا دارید، آن را با نابرو به‌اشتراک بگذارید.