ریگ یلان در شرق استان کرمان، جنوب استان خراسان جنوبی و شمال غربی استان سیستان‌وبلوچستان از مناطق بکر کویری ایران است. ریگ یلان دقیقا با آنچه ما از کویر و صحرا و ماسه‌زارها بی‌انتها در ذهن داریم، تطابق کامل دارد، بنابراین اگر قصد دارید، برای کسانی‌که دوست دارند تجربه گردش در صحرا و کویر را داشته باشند، ریگ یلان مقصد ایده‌آل و بی‌نظیری ست.

ریگ چیست؟

پیش از معرفی ریگ یلان بد نیست در ابتدا بررسی کنیم، چرا به این منطقه ریگ گفته می‌شود. احتمالا تا به حال بارها در فیلم‌ها و عکس‌ها مناطق بیابانی شن و ماسه‌ای با تپه‌های کوتاه و بلند را بارها و بارها دیده باشید و اساسا وقتی واژه بیابان به گوش‌تان خطور می‌کند، همین تصویر در ذهن‌تان نقش می‌بندد. اما در واقع بیابان مترادف با شنزار و ماسه‌زار نیست. بیابان به هر نقطه‌ای از زمین گفته می‌شود که فاقد آب و پوشش گیاهی باشد. بر همین اساس، قطب شمال و جنوب با اینکه پوشیده از برف‌اند، با توجه به فقدان آب و پوشش گیاهی به عنوان بزرگ‌ترین بیابان‌های دنیا شناخته می‌شود.

اما آنچه با تصور ما به عنوان بیابان همخوانی دارد، در واقع در اصلاح «ریگ» یا به انگلیسی erg  گفته می‌شود. بنابر تعریف ریگ یا اِرگ به نواحی جغرافیایی وسیع و همواری در بیابانی پوشیده از ماسه‌ بادی‌ گفته می‌شود. در اصطلاح وقتی بیش از ۱۲۵ کیلومتر مربع یا بیش از ۲۰ درصد از یک بیابان پوشیده از ماسه‌های ناشی از فرسایش باد باشد، «ریگ» نامیده می‌شود.

موقعیت جغرافیایی ریگ یلان

ریگ یلان در شرق ایران قرار گرفته و به طور مشخص محل تلاقی سه استان خراسان جنوبی، کرمان و سیستان‌وبلوچستان در شمال این منطقه واقع شده است. فاصله شمال تا جنوب این منطقه کویری حدود ۱۵۰ کیلومتر و فاصله شرقی-غربی آن به حدود ۷۰ کیلومتر می‌رسد. ریگ یلان در منطقه به شکل مستطیل گسترده شده است. این ریگ از شمال به ده سلم، از غرب به چاله مرکزی لوت، از جنوب و جنوب غربی به لوت زنگی و از شرق به نصرت‌آباد محدود می‌شود.

قله ریگ

«قله ریگ» شاخص‌ترین و مشهوترین منطقه در ریگ یلان است. تپه‌های ماسه‌ای مهم‌ترین ویژگی‌ها ریگ‌ها هستند. به دلیل وجود ماسه‌های باد‌ی و همچنین وزش دائمی باد، همیشه تپه‌های ماسه‌ای در ریگ‌ها در حال تشکیل و فرسایش‌اند. تپه‌های شنی ریگ یلان به خاطر اینکه نسبت به تمام ریگ‌های منطقه و ایران بلندترند به قله ریگ مشهور شده‌اند. بلندترین قله ریگ این منطقه ۳۸۶ متر ارتفاع دارد. این ارتفاع به خوبی نشان‌‌دهنده دلیل لقب «ریگ» است. تپه‌های ماسه‌ای «قله ریگ» در جهت شمالی جنوبی قرار گرفته‌اند و به همین دلیل «ریگ یلان» را به دو منطقه‌ی شرقی و غربی تقسیم کرده‌اند. در پای این تپه‌های شنی بلندبالا قیف‌های بسیار بزرگی شکل گرفته‌اند که ابهت و شکوه قله‌ ریگ را چند برابر بیشتر کرده‌اند.

البته کل قله ریگ از شن و ماسه بادی تشکیل نشده و در زیر این قله‌ها ارتفاعات آتشفشانی قرار گرفته که به مرور زمان به شن و ماسه پوشیده شده‌اند. در این منطقه دو باد جنوب غربی به شمال شرقی و جنوب شرقی به شمالی غربی به طور دائمی در حال وزش‌اند که همین دو باد باعث تشکیل «قله ریگ» شده‌اند.

پوشش گیاهی قله ریگ

قله ریگ فاقد هرگونه پوشش گیاهی‌ است. وزش دائمی بادهای گرم و ماسه‌ای به مدت زمان طولانی در طول سال و همچنین فقدان منابع کافی آب باعث شده تا منطقه قله ریگ خالی از هرگونه پوشش گیاهی شود. فقط در قیف‌هیا ماسه‌ای پای «قله ریگ» به خاطر این‌که وزش بادها کمتر می‌شود، پوشش گیاهی کویری مثل بوته‌های نسی و درختچه‌های تاغ به چشم می‌خورند.

بنابراین در مقایسه با چاله لوت که کاملا فاقد هرگونه پوشش گیاهی ست، در «ریگ یلان» پوشش‌ گیاهی، هرچند به مقدار کم و پراکنده، به چشم می‌خورد. در مناطق جنوبی و در راستای ریگ یلان تا منطقه کلوت پوشش گیاهی خیلی بیشتر و متنوع‌تر می‌شود.

حیات وحش

هرچند تصور عمومی بر این است که منطقه‌ی ریگ یلان از هرگونه جانوری خالی است، اما در این منطقه زیستگاه و مسیر عبور گونه‌های مختلف جانداران است. با توجه به اینکه ریگ یلان در مسیرِ پرندگان مهاجر قرار گرفته و از سوی پوشش گیاهی و منابع آبی محدودی در منطقه وجود دارد، بنابراین تعداد زیادی از پرندگان در طول مسیر از بین می‌روند؛ و در نتیجه به زیستگاه مناسبی برای لاشه‌خورها تبدیل شده است.

روباه شنی، زاغی و گاهی کرکس در منطقه مشاهده شده‌اند. به علاوه جانورانی که به آب برای ادامه حیاتشان نیاز ندارند، مانند لاسرتای دشت لوت، لاسرتای کرمانی، پامسواکی، جرد، مرغ حق، انواع عنکبوتیان نیز در منطقه زندگی می‌کنند

پرندگان

تا به حال ۷ نوع پرنده در منطقه «ریگ یلان» شناسایی شده‌اند. از این بین ۵ پرنده بومی مناطق بیابانی و ۲ پرنده مهاجرند. پرندگان مهاجر به طور ذاتی مسیرهای آسان را برای مهاجرت انتخاب می‌کنند، از آنجایی‌که در فصل زمستان آب‌وهوای کویری مطلوب و معتدل است، بنابراین ریگ یلان مسیر مناسبی برای پرندگان مهاجر است. باقرقره پرنده‌ای ست که به آب کمی نیاز دارد و می‌تواند در فاصله ۱۰۰ کیلومتر منابع آبی لانه بسازد.پرندگان به طور کلی برای اینکه بتوانند از دست شکارچیان در امان باشند و استتار کنند، لانه‌هایشان در بین پوشش گیاهی می‌سازنند. اما در کویر لوت به دلیل پوشش محدودش، پرندگان لانه‌هایش را در سوراخ‌هایی که سایر جانوران ساخته‌اند، می‌سازنندو این سوراخ‌های معمولا رطوب بیشتری نسبت به محیط بیرونی دارند و به علاوه از تابش مستقیم نور آفتاب هم به دور هستند.پرندگانی مانند کرکس و شاهین هم در بلندی‌های شرقی ریگ یلان آشیانه‌های خود را می‌سانند و برای شکار در سطح منطقه به پرواز در می‌آیند.