آرامگاه شیخ احمد جامی یکی از دیدنی‌های استان خراسان رضوی، در حاشیه شمال غربی شهرستان تربت جام در کنار مقبره و مسجد خواجه عزیزالله در محله‌ای به نام سعدآباد واقع شده است. شیخ احمد جامی (یا جام) که نام کامل وی احمد ابن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی است، از عارفان، شعرا و موسیقی‌دانان مشهور قرن پنجم و ششم هجری قمری بوده است. وی در سال ۴۴۰ هجری قمری در روستای نامق از توابع ترشیز (کاشمر فعلی) به دنیا آمد و در سن ۹۵ سالگی در تربت جام درگذشت. شیخ احمد در سن ۲۲ سالگی دچار تحول روحی شده و به عرفان روی می‌آورد. وی در این دوران از مردم کناره گرفته و ۱۸ سال در ارتفاعات نامق و کوهستان بزد، گوشه عزلت اختیار می‌کند و به مطالعه قرآن و تفاسیر و تحقیق در حال عرفا می‌پردازد تا این که به خدمت حضرت خضر(ع) مشرف می‌شود. ایشان در سن ۴۰ سالگی به تعلیم، ارشاد، گفتار و نگارش رساله و کتاب مشغول می‌شود و در سفرهایی که به نقاط مختلف می‌رود، در میان طبقات مردم از جمله برخی حکمرانان و زمامداران سیاسی نفوذ به دست می‌آورد. شیخ احمد القابی چون شیخ الاسلام، قطب الاوتاد، شیخ ابونصر احمد ژنده پیل، پیر جام و شیخ جام دارد.

مقبره شیخ جامی:

بقعه جامی در واقع یک مجموعه است که از بخش‌های مختلفی چون مقبره شیخ احمد، ایوان، گنبدخانه، مسجد کرمانی، گنبد سفید، مسجد عتیق، مدرسه امیر جلال‌الدین فیروزشاهی و مسجد جامع نو تشکیل شده است. البته الحاقات دیگری در این مجموعه وجود دارد که در دوره‌های مختلف به وجود آمده‌اند مانند آب‌انبار، مسجد زیرزمینی و قبور مجاور مزار.

ورودی آرامگاه:

در قسمت شرقی مجموعه، ورودی واقع شده و به گونه‌ای است که نظر انسان را به خود جلب می‌کند. معماری این بخش شامل پیش‌طاق  ورودی، آستانه درگاه با درِ چوبی و طاق‌های دو اشکوبه به طرفین است. درِ چوبی قدیمی مجموعه آراسته به کتیبه‌های کوفی است که به دلیل محو شدن بیشتر قسمت‌های آن، قابل خواندن نیست، اما ظاهر آن نشان از قدمت این اثر دارد. به طور کلی، ورودی از قسمت‌های قدیمی مجموعه به شمار رفته و مربوط به قرن هشتم هجری قمری است. بخش ورودی مجموعه آرامگاه که از خشت ساخته شده، در ابتدا هیچ‌گونه تزئیناتی را شامل نمی‌شده است و در دوره ایلخانی نمای مجموعه با گچ سفید شده و در دوره‌های بعد با استفاده از گچبری‌های زیبا و استفاده از رنگ قرمز، ورودی مجموعه را آراسته‌اند.

ایوان:

ایوان این مجموعه که حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد، در نیمه‌ی اول قرن هشتم هجری بنا شده است. قبل از پایان گرفتن کار بنای ایوان معمار آن دار فانی را وداع گفت و ادامه‌ آن به فرزندش «غیاد الدین بن مطهر» واگذار شد. فضای معماری ایوان در مجاورت گنبدخانه با سقفی نیم‌گنبدی و تزئینات کاربندی با دو ورودی مستقل مسیر ارتباطی به بناهای طرفین خود مسجد کرمانی و گنبد سفید را پدید آورده است.

ایوان با ارتفاعى در حدود ۳۰ متر در برابر گنبد قرار گرفته و با قوس هشت قسمتى و سقف نیم گنبدى کاربندى شده است و در طرفین ایوان، مسجد کرمانى و مسجد گنبدى سفید قرار گرفته که از داخل ایوان، دو درگاه به آن‏ها راه دارد. دو گلدسته کوتاه شش ضلعى در بالاى ایوان جاى گرفته که ساخت آن‏ها را به شخصى به نام «شیخ اسماعیل خان مستوفى الممالک» که مستوفى کل کابل و قندهار در زمان نادرشاه است، نسبت مى‏‌دهند. نماى پشتی ایوان، شامل دو بخش مى‏‌شود: نخست، قسمتى که طاق ایوان را در بر مى‏‌گیرد و مستقل از گنبدخانه است. پس از این قسمت، دیواره پشت پیشانى ایوان قرار گرفته است که در دو طرف آن، بدنه شش ضلعى مناره‏‌ها قرار دارد و در هر یک از آن‏ها، درى تعبیه شده که از آن طریق مى‏‌توان به رواق پشت ایوان راه یافت. دیگری قسمت مأذنه‏‌هایى است که کوچک‏‌تر از بدنه زیرین خود ساخته شده‏‌اند.

در تزیین ایوان، از کاشى‏کارى و گچ‌برى استفاده شده است. در این ایوان، دو نوع کاشى‏کارى متعلّق به دو دوره مختلف به کار رفته است؛ نخست، کاشی‌هاى فیروزه‏اى شش گوش منقوش که با نقوش گل و برگ و ستاره ۱۶ پر به رنگ‏‌هاى سیاه، لاجوردى و فیروزه‏‌اى بر زمینه سفید تزیین شده‏‌اند و کاشىی‌هاى فیروزه‏اى رنگ مثلثی کوچک که با نقوش اسلیمى و به رنگ سیاه منقوش شده و چهارگوشه کاشى‏‌هاى شش گوش بزرگ را پر کرده‌‏اند. نوع دوّم، کاشى کارى معرّق دور صفوى (۱۰۲۲هجری قمری) است که تمامى نماى ایوان، از اسپر و پیشانى آن گرفته تا زیر قوس را با نقوش هندسى، حیوانى، گیاه و کتیبه‏‌هاى ثلث با رنگ‏‌هاى سفید، سیاه، آبى، فیروزه‌‏اى، لاجوردى، سبز روشن، قهوه‏‌اى روشن و سیر و زرد پوشانده‌‏اند. علاوه بر کاشى‏‌کارى، از گچ‌برى نیز در چند جاى ایوان استفاده شده که همه، متعلّق به یک دوره نیستند.

مرقد شیخ جامی:

آنچه که از همه بیشتر در محوطه جلب نظر می‌کند، مرقد شیخ احمد است که نزدیک به ایوان مرتفع در فضای باز به صورت باشکوهی قرار دارد. آرامگاه با مصالح آجر و گچ و به شیوه‌ای خاص از سطح محوطه بالا آمده است. مزار دارای دو سنگ به صورت افراشته است که اولی لوح اصلی است که بالای سر قرار گرفته و دارای تزئیناتی همچون گل، برگ و آرایه‌های گیاهی است و دومی در پایین مزار است که در طرفین آراسته به کتیبه است. از درون سنگ قبر شیخ، درخت کهنسالی به صورت خودرو با شاخه‌های فراوان روییده است. با این که ریشه‌های درخت در حال تخریب گور هستند، نوادگان شیخ می‌گویند از احمد جامی روایتی دارند که هیچ‌گاه درختی را قطع نکنند. زائرین تربت شیخ نیز اعتقاد خاصی به این درخت دارند. درخت رمز زندگی، باروری، فناناپذیری، واقعیت مطلق و سرچشمه آب حیات است. درخت تمثیلی است از تمرکز، از این رو اعتقاد رویش درخت بر این مزار کنایه از جاودانگی یاد و خاطره شخصیت مدفون است. درباره این نوع درخت پسته که بومی تربت جام است، اعتقاد بر این است که بر سر مقابر و مزارهای آزادگان مسلمان ایرانی و بزرگان می‌روید. همچنین مردم نواحی شرق خراسان در مورد درختان روییده بر مزارها بر این باورند که آن‌ها از ناف دفن‌شدگان روییده‌اند. محجری از سنگ مرمر اطراف مزار را محصور نموده و ۱۸ پایه از سنگ مرمر سیاه در بین آن، زیبایی خاصی به محجر داده است. بر اطراف این قسمت در طول اعصار و قرون، دست‌نوشته‌ها و یادگاری‌هایی از مسافران و زائران اهل دل بر جای مانده است.

در محوطه این بنا تعدادی سنگ قبر دیده می‌شود که به صورت عمودی نصب شده و بر روی آنها نام و نام خانوادگی و تاریخ وفات و تولد متوفی با آیاتی از قرآن و نقش‌های اسلیمی زیبایی کنده شده است. ارتفاع سنگ‌ها متفاوت و رنگ آنها سفید، خاکستری و سیاه بوده، مکان دفن متوفی هم سطح خاک است. ‌این نوع سنگ‌ها که از نظر شکل به دو دستۀ افراشته و صندوقی تقسیم می‌شوند، هر یک دارای مشخصات مشابه و متفاوت نسبت به سنگ نوع دیگر هستند؛ چنین به نظر می‌رسد که هر چه مقام مدفون در رتبۀ بالاتری قرار داشته، ارتفاع سنگ مزار او نیز بیشتر بوده و همین طور ظرافت تزیینات و دقت در ساخت و نقش کتیبه ها به همان نسبت افزایش می‌یافته است. این گورستان به اهل تسنن تعلق دارد. گردشگران و مسافران میتوانند در طی سفر به این مکان زیارت و سیاحت کنند.