کلیسا مسروپ مقدس معروف به کلیسای 10 دی:

در ابتدای ورود ارامنه به شهر مشهد، هیچ کلیسایی به‌عنوان عبادتگاه برای آن‌ها وجود نداشت و فقط یک مکان کوچک مخصوص عبادتشان بود که آن هم در اطراف محله گنبد سبز بنا شده بود. پس از آن، کلیسا مسروپ مقدس در محله ارمنی‌نشین مشهد ساخته شد. این کلیسا 76 سال است که در خیابان امام خمینی (ارگ سابق) و اطراف میدان 10 دی مشهد افتتاح شده است. در قدیم این مکان، عبادتگاه مردم مسیحی ساکن مشهد بود. ساخت این کلیسا نزدیک به سه سال زمان برد. هاروطیان و کامیاران در ساخت‌وساز آن کمک نمودند. این کلیسا در اواسط تابستان سال 1384 به‌عنوان اثری تاریخی فرهنگی در فهرست ملی ایران به ثبت رسید.

ساخت کلیسا مسروپ:

هیئت نمایندگان ارمنی مشهد در سال 1323، به شهرداری درخواست خرید زمینی را در کنار خندق شهر داد. پس از گذشت سه سال درخواست‌های مکرر، رئیس کلیسا ارمنیان توانست موافقت وزارت کشور را بگیرد. این موافقت درخصوص ساخت یک بنا مسکونی مختص به خدمت‌گزاران کلیسا ارمنیان بود که زمین آن در سال 1327 از شهرداری مشهد خریداری شد. پس از اینکه خرید زمین در یکی از دفترخانه‌های مشهد در سال 1327 به ثبت رسید. منشی گروه ارمنیان مشهد، آرمناک سانطوریانس، رییس و خاچیک سافاریان در مهرماه سال 1333 درخواست کردند تا سندی برای آن صادر شود. در مشهد سه کلیسا وجود دارد که کلیسا مسروپ مقدس، تنها کلیسا مختص به ارامنه است. دو کلیسا دیگر در حال حاضر مثل گذشته فعالیت چندانی ندارند و اکنون به تاریخ پیوسته‌اند. در دو شهر اراک و رشت نیز کلیسایی به نام «مسروپ مقدس» وجود دارد.

کلیسا مسروپ مقدس چند سال پس از انقلاب همچنان فعالیت می‌کرد؛ اما با مهاجرت ارامنه، از فعالیت خود دست کشید. ارامنه‌ای که از اقصی نقاط ایران و دیگر کشورها به مشهد می‌آیند، حال می‌توانند برای برگزاری مراسم بسیار خاص و مذهبی خود، به همراه خانواده یا به‌صورت انفرادی به آنجا بروند. در گذشته، امکان برگزاری این مراسم به‌صورت گروهی نیز وجود داشت؛ اما امروزه هیچ مراسم گروهی در کلیسا مسروپ مقدس برپا نمی‌شود. سرپرست کلیسا می‌گوید در گذشته 110 خانواده ارمنی در مشهد زندگی می‌کردند؛ اما اکنون چهار خانواده هستند و آن‌ها هم به کلیسا رجوع نمی‌کنند.

چه کسی سرپرستی کلیسا مسروپ مقدس را به عهده دارد؟

سرپرست این کلیسا شخصی به نام «الفرد هاوان» است. اکنون به‌دلیل نبود ایشان، کلیسا به‌دست یک فرد مسلمان که جواد ظریف نام دارد، اداره می‌شود.

ساختمان کلیسا مسروپ مقدس و گذر زمان:

با اینکه حدود 15 سال از ثبت این کلیسا می‌گذرد؛ اما تا دو سال گذشته هنوز هیچ اقدامی برای بازسازی بنای آن صورت نگرفته بود. مدیر میراث فرهنگی استان خراسان رضوی (وفا ثابتی) اعلام نموده است که با مشارکت ارامنه، مبلغ 120 میلیون‌تومان برای تعمیر و بازسازی این کلیسا در نظر گرفته‌ایم. از سال 2017 فقط مرمت نمودن بام، محوطه داخل کلیسا و جداره‌های رو به میدان 10 دی، کف‌سازی و مستحکم‌سازی قسمتی از بنا شروع شده است. 

نما کلیسا مسروپ مقدس:

از بیرون که نگاه کنید، دیوارهای آجری قدیمی با دو گنبد مخروطی شکل سنگی و سفیدرنگ که در نوک آن‌ها صلیب قرار گرفته است، توجه شما را به خود جلب می‌کند. میان این دو گنبد مخروطی شکل، گنبد شیروانی بزرگ‌تر دیگری قرار دارد که آهنی و بدون صلیب است. در واقع این گنبد آهنی قرمز رنگ، همان ساختمان اصلی کلیسا است که زیربنای آن به 300 متر می‌رسد. زیر هر سه گنبد، کاشی‌های کوچک مستطیل شکل سفیدی در کنار هم چیده شده‌اند که روی آن‌ها طرح‌هایی زیبا، کنده‌کاری شده است. این نکته باعث شده تا گنبدها از سادگی در بیایند. اگر از بالا به کلیسا نگاه کنید، متوجه می‌شود که بنای ساختمان به شکل ذوزنقه است.

نزدیک به کلیسا، مدرسه‌ای به نام «آرین» برای ارامنه وجود دارد که تاریخ شروع به فعالیت آن مشخص نیست. ولی اسناد و مدارک باقی مانده از آن زمان اثبات می‌کند که این مدرسه در زمان پهلوی فعالیت می‌کرده است. مدرسه آرین پس از مهاجرت ارمنی‌ها تعطیل شد و بقایای آن، روزبه‌روز در حال تخریب است.

فضای داخلی کلیسا مسروپ مقدس:

در آیین مسیحیت، ناقوسی وجود دارد که صدای آن در کلیسا بلند می‌شود و هدف از برپایی این صدا، حضور افراد در کلیسا برای مقاصد گوناگون است. بالای درب ورودی ساختمان کلیسا مسروپ مقدس نیز ناقوسی نصب شده که مطالب ارمنی روی آن نوشته شده است. این ناقوس را از شهر اصفهان آورده‌اند. زیرا ارمنیان مشهد از خلیفه‌گری اصفهان پیروی می‌کردند. علاوه‌بر ناقوس، کتیبه‌ای سنگی هم در ابتدای ورودی ساختمان کلیسا نصب شده که روی آن، متنی با زبان ارمنی نوشته شده است. اگر دقت کنید، در زیر این کتیبه، تاریخ تاسیس کلیسا مسروپ مقدس را خواهید دید.

ورود به سالن اصلی کلیسا:

ابتدا برای ورود به سالن اصلی کلیسا باید از دری چوبی و قهوه‌ای رنگ وارد شوید که دو صلیب بزرگ سفید روی آن قرار دارد. پس از ورود، لوسترهای بزرگی را مشاهده خواهید کرد که تا محل محراب به ردیف از سقف آویزان شده‌اند. ستون‌هایی با کاشی‌های کرم‌رنگ در هر دو طرف سالن برپا شده‌اند که تابلوهایی روی آن‌ها خودنمایی می‌کنند. اکثر این تابلوها چهره عیسی مسیح (ع) و مادرش (مریم مقدس (س)) است. فرش بزرگ قرمز رنگی در زیر پایتان پهن شده و روی آن‌ها نیمکت‌های بزرگ قهوه‌ای که جنسشان از چوب است، قرار گرفته‌اند. میز شیب‌داری در آنجا وجود دارد و کتاب مقدس انجیل ارامنه داخل آن جای گرفته است. دلیل احساس خطر و مسائل امنیتی، کتاب‌های مقدس گذشته را از کلیسا خارج نموده‌اند و کتاب‌های جدیدی را جایگزین آن‌ها کرده‌اند. روبه‌روی نیمکت‌ها نرده‌ای وجود دارد که محراب و میز کتاب انجیل را از نیمکت‌ها جدا می‌سازد. در داخل سالن اصلی کلیسا، مکانی با ارتفاع بلندتر به‌عنوان سن وجود دارد که مراسم‌ مذهبی روی آن برگزار می‌شد.

طبقه بالای کلیسای مسروپ:

طبقه بالا این سالن نیز دقیقا مشابه همین طبقه است. بهتر است بدانید ظروف نقره‌ای و تابلوهای قدیمی که در کلیسا بوده را نیز به یکی از موزه‌های تهران منتقل کرده‌اند. اما نقاشی‌های قدیمی اهدایی را روی دیوارها خواهید دید که قدمتی 70 ساله دارند. در این کلیسا کتاب‌های سنگی نیز وجود دارند که قدمتشان به 170 سال می‌رسد و بسیار ارزشمند هستند. در گذشته، در اینجا یک تابلوی سوزن دوزی ابریشمی وجود داشت که در آن حضرت مریم، حضرت عیسی (پسرشان) را بغل کرده بودند. آن‌هم به دلایل حفاظتی همراه با دیگر موارد ذکر شده، به موزه تهران منتقل شد. انتهای سالن که شرق کلیسا محسوب می‌شود، محراب است که مخصوص مراسم‌ و برای کشیش‌ها است. اصولا افرادی که کشیش نیستند، به آنجا نمی‌روند. هر چند که سال‌ها است مراسمی در کلیسا برپا نمی‌شود.

محوطه بیرونی کلیسای مسروپ:

این کلیسا، زیرزمینی بزرگی با دریچه‌های مستطیلی متعددی به سمت بیرون دارد که باعث می‌شود رطوبت به داخل ساختمان نفوذ پیدا نکند. در حیاط آن، درختانی کهنسال سر از خاک در آورده‌اند که خود را به گنبدها رسانده‌اند و قامت بلندشان از بیرون نمایان است. کتابخانه‌ای قدیمی در آنجا ساخته شده که هزاران هزار کتاب به زبان‌های روسی و ارمنی در آن گنجانده شده است. این کتابخانه از سال 1961 در داخل حیاط کلیسا بنا شده و متاسفانه کتا‌ب‌های آن به‌دلیل نم زمین و رطوبت دیوارها رو به انهدام است.

امکانات کلیسا مسروپ مقدس:

محراب

برج ناقوس‌خانه

کتابخانه در حیاط کلیسا

وجود یک مدرسه و ساختمان اداری نزدیک کلیسا برای ارامنه

نورگیر روی دیوارهای جنوبی و شمالی ساختمان کلیسا

چندین درب ورودی از ضلع‌های مختلف کلیسا (امروزه این درب‌ها مسدود شده‌اند و درحال‌حاضر فقط یک درب باز است که آن‌هم از ضلع غربی کلیسا است)

مسیرهای دسترسی به کلیسا مسروپ مقدس

رفتن به کلیسا با قطار شهری و اتوبوس

از هر ایستگاهی که سوار قطار شهری خط یک شوید، باید در ایستگاه شریعتی از قطار پیاده شده و سپس سوار قطار شهری خط دو شوید. پس از گذشت یک ایستگاه، در ایستگاه سعدی از قطار پیاده شوید. همین‌طور با خطوط 38 نیز می‌توانید خودتان را به کلیسا مسروپ برسانید. تماشا و لذت بردن از این مکان زیبا را از دست ندهید.